سيروس الوند ، كارگردان فيلم «پرتقال خوني» قرار دادن فيلمش را در بخش نوعي نگاه، توهين به خود دانسته و مرتضي شايسته، تهيه‌كننده فيلم «قصه پريا» نيز با بيان اين مطلب كه «ما اين فيلم را صرفا براي حضور در بخش مسابقه ارائه داده‌ايم»، اعلام كرده كه در صورت عدم حضور فيلمش در بخش مسابقه، درخصوص شركت در جشنواره تصميم خواهد گرفت.»

عبدالرضا كاهاني نيز در نامه‌اي به مديركل نظارت و ارزشيابي معاونت سينمايي كه عضو هيات انتخاب جشنواره نيز بوده، براي شركت دادن فيلم خود در جشنواره 3 شرط گذاشته كه مهم‌ترين آن دريافت پروانه نمايش در داخل و خارج كشور است.

اما اين‌كه اين 6 فيلم از نظر مضمون و محتوا چه داشته‌اند كه در بخشي فرعي «نوعي نگاه» قرار داده شده‌اند، سوالي است كه روز گذشته خبرنگار ما براي يافتن پاسخ آن با افراد زيادي تماس گرفت.

مطالب مطرح شده از سوي برخي افرادي كه فيلم‌هاي مذكور را ديده‌اند، نشان مي‌دهد اين فيلم‌ها در يك نكته با هم مشترك هستند و آن اين است كه همه آنها به معضلات اجتماعي مي‌پردازند و به همين دليل فيلم‌هايي تلخ و گزنده از آب درآمده‌اند. اين نوع مضامين همان چيزهايي است كه مسوولان سينمايي تعبير «سياه‌نمايي» را درباره آن به كار مي‌برند و در اين دوره معاونت سينمايي بدون اين‌كه بخواهد آنها را توقيف كند، براي نمايش آنها محدوديت ايجاد كرده‌ است. آخرين نمونه آن هم صدور پروانه نمايش محدود براي اين فيلم‌ها بود كه امكان نمايش در برخي شهرها را از دست دادند.در اين ميان جاي تعجب اينجاست كه تعدادي از اين فيلم‌ها به سفارش نهادهاي مسوول در امور اجتماعي ساخته شده‌اند. براي مثال، براساس اطلاعات به دست آمده «قصه پريا» ساخته فريدون جيراني درباره دختري است كه در دفترچه خاطرات پسرعموي خود با ردپايي از دختري آشنا مي‌شود كه زندگي آنها را به هم مي‌ريزد. در اين فيلم «مصطفي زماني» نقش همسري معتاد را ايفا مي‌كند. اين فيلم كه از نظر مضموني بسيار تلخ از آب درآمده، گفته مي شود با مشاركت ستاد كل مبارزه با مواد مخدر ساخته شده است.

«يكي از ما دو نفر» ساخته تهمينه ميلاني نيز فيلمي است كه با مشاركت بنياد سينمايي فارابي توليد شده كه خود برگزاركننده جشنواره است.

«مرهم» ساخته عليرضا داوودنژاد هم داستان دختري جوان است كه معتاد مي‌شود و مادربزرگ او تلاش مي‌كند تا او را ترك بدهد.

«كوچه ملي» ساخته مهرشاد كارخاني هم قصه يك بليت‌فروش سينما و يك آپاراتچي را روايت مي‌كند كه بعد از انقلاب همديگر را گم كرده‌اند و بعد از پيدا كردن يكديگر، وارد سينماهاي لاله‌زار، ميدان فردوسي و ديگر سينماهاي پررونق گذشته مي‌شوند؛ سينماهايي كه حالا ورشكست شده‌اند.

آنها با نمايش بخش‌هايي از فيلم‌هاي خوب قبل از انقلاب همچون: گاو، رگبار و... حال و هواي آن روزها را براي مخاطبان خود زنده مي‌كنند. آنچه باعث رفتن اين فيلم به بخش نوعي نگاه شده، اين تعبير است كه گويي فيلم به قصد تجليل از سينماي قبل از انقلاب ساخته شده است.

طبق شنيده‌ها «پرتقال خوني» ساخته سيروس الوند داستان مردي است كه بعد از ابراز علاقه به يك زن، وفاداري او را امتحان مي‌كند.

«اسب حيوان نجيبي است» ساخته عبدالرضا كاهاني نيز داستاني اجتماعي است كه در يك شب اتفاق مي‌افتد. فيلم به زندگي يك مامور مي‌پردازد كه از مردم پول مي‌گيرد. البته اين ظاهر ماجراست و مانند دو فيلم قبلي كاهاني، تلخي اين فضا با رويدادهايي شيرين تعديل شده و نتيجه‌گيري پاياني فيلم نيز مثبت است.

هرچند برخي گمانه‌زني‌ها نشان‌دهنده فضاي تلخ و اجتماعي فيلم‌هاي بخش نوعي نگاه و دليل خروج آنها از مسابقه است، اما بررسي خلاصه داستان ساير فيلم‌هاي حاضر در جشنواره نشان مي‌دهد در ميان فيلم‌هاي بخش مسابقه، آثار زيادي نيز حضور دارند كه به موضوع‌هاي حاد سياسي مي‌پردازند.

امسال در جشنواره فيلمي را شاهد خواهيد بود كه داستان آن درباره يك «آژانس ازدواج» است كه بعد از تعطيل شدن، فعاليت‌هايش را در خيابان پيگيري مي‌كند. يا در فيلمي ديگر يكي از شخصيت‌ها بارها ارادت خود را به يك آوازخوان مساله‌دار سياسي نشان مي‌دهد. اين برخورد دوگانه، ضرب‌المثل يك بام و دوهوا را به ياد مي‌آورد. حالا بايد ديد كه آيا بخش «نوعي نگاه» صرفا زاييده سليقه است يا ضوابطي پشت آن وجود دارد؟ اين سوالي است كه روز گذشته يافتن پاسخ آن از سوي مسوولان با ناكامي مواجه شد.

رضا استادي‌
‌ گروه فرهنگ و هنر

«و ابن عباس يك راه از خواب در آمد، پيش از آن كه حسين را بكشتند، گفت: انالله و انااليه راجعون، گفتند: چه افتاد؟ گفت: حسين را بكشتند، گفتند: تو چه داني؟ گفت: رسول‌الله را (در خواب) به‌ديدم با وي آبگينه‌اي پر خون و گفت: نبيني امت من پس از من چه كردند و فرزند من حسين را بكشتند و اين خون وي است و اصحاب وي است، به تظلم پيش خداي تعالي مي‌برم. پس از 24 روز خبر آمد كه وي را بكشتند.»

واقعيت اين است كه سوگ سروده‌ها و نوشته‌هاي عاشورايي در زبان و ادبيات فارسي از عهد ناصر خسرو و كسايي مروزي گرفته تا به امروز همواره شاخه‌اي تناور و سترگ را به خود اختصاص داده‌اند كه بيشتر آن در قالب‌هاي غزل، قصيده و تركيب‌بند بوده است و شايد به واسطه توفيق و اقبال عمومي كه تركيب بند معروف محتشم كاشاني «باز اين چه شورش است...» براي شاعرش به ارمغان آورده در روزگار ما هم بسياري از شاعران سنتي و به عبارتي كلاسيك‌سرا پنداشتند كه قالب‌هايي چون تركيب‌بند يا قصيده مي‌تواند فرصت و مجالي مناسب براي بيان شاعرانه واقعه عاشورا و به تصوير كشيدن عمق زيبايي آنچه كه در كربلا رخ داد، باشد.

اما با پيروزي انقلاب اسلامي نسلي از شاعران جوان قد كشيدند كه ضمن اين كه در محتوا به سنت‌ها و ارزش‌هاي ايراني و اسلامي رجعت كردند به دنبال اين هم بودند كه در فرم و قالب هم بتوانند برخي قالب‌هاي فراموش شده و كلاسيك را بازآفريني و احيا كنند و اين قالب‌ها را در خدمت مضامين ديني قرار دهند كه از آن ميان مي‌توان به دوبيتي و رباعي اشاره كرد:

آن نخل به خون تپيده را مي‌بوسيد

آن مشك ز هم دريده را مي‌بوسيد

خورشيد، كنار علقمه خم شده بود

دستان ز تن بريده را مي‌بوسيد! (سيدحسن حسيني)‌

اما بهانه ورود ما به بحث رباعي عاشورايي كتابي است با عنوان «آن حرف دگر» سروده شاعر جوان روزگارمان اميرحسين الهياري كه او در اين مجموعه 72 رباعي عاشورايي را منتشر كرده است.پيش از آن كه بخواهم درباره رباعي‌هاي الهياري نكاتي را بنويسم بايد به برخي ويژگي‌هاي اين قالب اشاره كنم: رباعي كوتاه‌ترين قالب شعر فارسي است كه قدمتي هزار ساله و بلكه بيشتر دارد و در طول تاريخ ادبي، داراي فراز و نشيبي پيچيده و عجيب بوده است و در دوره‌هايي كلا متروك و فراموش هم شده است، اما از مسير حركتي‌اش از سبك خراساني و عراقي و سپس دوران كم‌رونق و مشتري‌اش در سبك هندي و دوره بازگشت و معاصر، اتفاقات متعددي از سر گذرانده است اما درچند دهه اخير همان‌طور كه اشاره شد از نو جاني تازه يافته است. رباعي همچنين وزن بسيار خوبي دارد كه بحر هزج نزديك‌ترين بحر به زبان گفتار مردم فارسي زبان محسوب مي‌شود كه از ويژگي‌هاي مثبت و مهم رباعي است و حتي افسانه ابداع اين وزن هم حكايت از روان بودن آن در زبان مردم و حتي بچه‌ها و كودكان دارد.

از سوي ديگر رباعي تنوع وزني بسيار جالبي دارد، 18 و حتي 24 وزن مختلف دارد كه شاعر مجاز است در هر مصراع از هر كدام كه خواست استفاده ببرد. قالبي كوتاه و به اصطلاح ميني‌مال است، به راحتي حفظ مي‌شود و در حافظه‌ها مي‌ماند. به نوعي شعر فارسي را در جهان با اين قالب و با خيام مي‌شناسند و بيشترين شناخت را مردم جهان از شعر فارسي به واسطه شعر خيام و رباعي دارند و قرن‌ها رسانه اجتماعي و قدرتمند مردم كوچه و بازار بوده است.

همچنين رباعي مي‌تواند ظرف محدودي باشد؛ ظرفي كه اميرحسين الهياري آن را انتخاب كرده است تا با آن حرف‌هاي بزرگ و مضامين متعالي را بيان كند اگرچه گاهي ظرفيت و حجم انديشه در يك رباعي آنقدر زياد مي‌شود كه شايد در برخورد نخست به نظر برسد كه شاعر نتوانسته منظور و مقصود خود را به درستي و به كمال بيان كند و شايد از همين‌روست كه در ابتداي اين يادداشت اشاره كردم بسياري از شاعران كمتر براي مباحث آييني به سمت رباعي رفته‌اند و بيشتر نگاهي تفنني به رباعي داشته‌اند.

هر سو تني از سري سوا مي‌بينم

هر سمت هزار ناروا مي‌بينم

هيهات چه شد ‌هاي چه شد واي چه شد

اي بر تو چه‌ها رفته چه‌ها مي‌بينم

يا:

فرياد كشيد و خواب‌ها خسته شدند

آن حرف منم كتاب‌ها بسته شدند

آن حرف تويي هزار تكبير تو را

آه از تو چه نيزه‌ها كه گلدسته شدند

در نمونه‌هاي بالا، رباعي قالبي چموش و مهار نشدني براي شاعر بوده است و الهياري كمتر توانسته ميان مضمون، زبان و نگاه شاعرانه‌اش ارتباطي منطقي (منطق از نوع شاعرانه‌اش) برقرار كند تا بعد بتواند مخاطب را هم با خود همراه سازد.

به بيان ديگر براي تبيين نسبت ميان انديشه و شعر، دو بال پرنده‌اي را متصور شويد كه يكي جنبه‌هاي هنري و فني شعر و زيبايي، بلاغت و جاذبه هنري را در برمي‌گيرد و بال ديگر قدرت انديشه‌اي شعر است.

پرواز، با سلامت و قدرت هر دو بال اتفاق مي‌افتد. هنر شاعر، برخوردي عاطفي با انديشه حاكم بر شعر خود مي‌باشد و در واقع، فرم ذهني يا دروني شعر، چيزي نيست جز پيوند منظم و خوش تركيب ميان اجزاي شعر كه به يك كل منسجم يا وحدت ارگانيكي مي انجامد.

يكي از انتقاداتي كه من به رباعي‌هاي الهياري دارم نگاه كلي و انتزاعي او به مفاهيم است حال حتي اگر اين مفاهيم به واقعه عاشورا بازگردد باز هم شاعر و هنرمند مي‌تواند با زباني ساده و با عينيت بخشيدن به مفاهيم، زمينه برقراري ارتباط مخاطب با اثر را بيشتر فراهم كند مانند نمونه‌اي كه در بالا از روانشاد سيدحسن حسيني آوردم.

رباعي الهياري را من بيشتر شبيه به رباعي سنتي و قديم فارسي مي‌دانم كه اغلب ظرف مفاهيم كلي بوده و كمتر درگير جزئيات زندگي بشر شده است؛ مفاهيمي مثل مرگ، زندگي، عشق، ازل و ابد، هستي و نيستي، چون و چراهاي فلسفي و... كلياتي هستند كه در رباعي فارسي مفصل به آنها پرداخته شده است و الهياري برخوردي كه با عاشورا دارد از جنس همين كلي‌گويي‌ها است؛ برخوردي كه گويا عاشورا هيچ پيام و درسي براي امروز ما نداشته است و بيشتر شبيه مجالس سنتي سوگواري اباعبدالله است كه غايت نهايي‌اش پي بردن به مظلوميت حسين و يارانش و ددمنشي يزيديان است و به عبارتي به روزرساني يك رخداد تاريخي و حماسي همراه با خلاقيت و نوآوري شاعرانه حلقه مفقوده رباعي‌هاي عاشورايي الهياري است.

البته در برخي از رباعي‌هاي اين كتاب با نوعي طربناكي حزن‌انگيز مواجه مي‌شويم كه در نوع خود جالب توجه است و اين پارادوكس در اين رباعي‌ها بسيار خوش نشسته است و چهره ديگري از توانمندي‌هاي شاعر را به نمايش مي‌گذارد:

فانوس كجا و غيرت ماه شدن

من گاه شبي تشنه بيگاه شدن

گهواره هفتاد و دو اسماعيلم

آماده قرباني ‌الله شدن

اين رباعي نمونه بسيار خوبي است تا توانمندي شاعر را در استفاده از ظرفيت‌هاي قافيه همراه با نوآوري در موسيقي و فرم و البته بهره‌مندي از يك روايت و فرامتن تاريخي مورد بررسي قرار دهيم.

الهياري توانسته ضمن استفاده از زباني امروزين و تركيب سازي‌هاي مدرن 2 فرامتن و كلان روايت تاريخي را ادغام كند و رباعي ماندگاري بسرايد كه اي كاش تعداد اين رباعي ها در كتاب بيشتر مي بود.

اما حقيقت، امسال كتابي را به همت نشر فصل پنجم منتشر كرده است كه مجموعه‌اي از رباعي‌هاي او را در بر مي‌گيرد؛ رباعي‌هايي با زباني روان و ساده كه به دور از هرگونه پيچيدگي‌هاي فرمي ‌و نحوي سروده شده‌اند و شاعر در اين رباعي‌ها سعي كرده است با اصل قرار دادن سنت آشنايي‌زدايي محتوايي و مضموني در مصراع آخر يا به عبارتي پايان‌بندي غافلگيرانه، بار اصلي شعر را بر دوش همين تكنيك كهنه، سنتي و آشنا قرار دهد.

البته نمي‌توان از نمونه‌هاي درخشاني كه وجود دارد هم بسادگي گذشت و شايد مهم‌ترين دليل انتخاب حقيقت به عنوان مهمان آينه‌هاي روبه‌روي اين هفته همين شعرها باشند. هرچند شايد ديگر دليل اين انتخاب اين باشد كه در ميان آثار شاعران مطرح و سرشناسي چون جليل صفربيگي، بيژن ارژن و... رباعي‌هاي مريم حقيقت كمتر ديده شده است.

شب مانده و پروانه‌ من منتظر است

تا صبح غزل خانه‌ من منتظر است

هر وقت دلت هواي باريدن داشت

برگرد بيا شانه‌ من منتظر است

گفتند حذر كن كه دلش آهني است

تقدير تو بعد از او پر از روشني است

تا رفتي و آواره شدم فهميدم

مفهوم عميق دوستي دشمني است

حال همه ستاره‌ها بد مي‌شد

يك دسته كبوتر از دلم رد مي‌شد

هر وقت دلش هواي باريدن داشت

هرجا كه نشسته بود مشهد مي‌شد

در حنجره‌ها بغض صدا يعني عشق

ملموس‌ترين وصف خدا يعني عشق

وقتي كه غريب و خسته‌اي مي‌فهمي

آرامش زائر رضا يعني عشق

تلخ است كه پرواز فراموش شود

در حنجره آواز فراموش شود

اين قدر پرند‌گي نكن مي‌ترسم

حيثيت پرواز فراموش شود